Wie een eigen AI-model wil trainen zonder Amerikaanse cloud, komt snel uit bij de vraag waar de rekenkracht vandaan moet komen. Europa heeft daar een antwoord op gebouwd, en Groningen krijgt er een eigen vestiging van.
De Europese AI-fabrieken zijn supercomputers met AI-ondersteuning, beheerd door de EuroHPC Joint Undertaking, waar Europese bedrijven, onderzoekers en overheden rekentijd kunnen aanvragen voor het trainen en ontwikkelen van AI-modellen. Er zijn er inmiddels 19, verspreid over Europa, aangevuld met 13 kleinere "antennes". Voor het MKB is de rekentijd gratis. Voor een bedrijf met 250 medewerkers of meer niet.
Dat laatste staat zelden in de berichtgeving, en het bepaalt voor een groot deel van onze lezers of de AI-fabriek een optie is.
Wat is de AI-fabriek in Groningen en wanneer kun je er terecht?
De Nederlandse AI-fabriek is in oktober 2025 door EuroHPC geselecteerd en kost volgens de Kamerbrief van 19 december 2025 ruim €202 miljoen: €71,7 miljoen van EuroHPC, €70,9 miljoen van het Rijk en €60 miljoen uit het Nij Begun-fonds voor Groningen. Daarvan gaat ruim €150 miljoen naar hardware en exploitatie, en €50 miljoen naar een expertisecentrum.
Het expertisecentrum zou volgens die brief in april 2026 starten, in de voormalige Niemeyer-fabriek in Groningen. De supercomputer zelf komt op de Zernike-campus, in het datacenter van Eurofiber. SURF maakte die keuze op 21 september 2026 bekend: installatie in 2027, volledig operationeel begin 2028.
Hoeveel GPU's de machine krijgt, staat nog niet vast. Het aankoopbudget is €64 miljoen en de prijzen van GPU's zijn sinds de plannen sterk gestegen. De AI-fabriek schrijft zelf dat eerder genoemde aantallen "niet langer als uitgangspunt kunnen worden genomen" en dat de omvang "lager zal uitvallen dan bij de oorspronkelijke plannen werd voorzien". De aanbesteding loopt naar verwachting in januari 2027 af. Cijfers over het aantal GPU's die je nu online tegenkomt, zijn dus speculatief.
Tot de machine draait, helpt het expertisecentrum bedrijven met aanvragen bij andere Europese AI-fabrieken. Voor een Nederlands bedrijf is de route in 2026 en 2027 dus: aanvragen bij EuroHPC, rekenen in Finland, Spanje, Italië, Duitsland of Bulgarije.
Wie krijgt gratis toegang tot een Europese AI-fabriek?
Gratis toegang tot een Europese AI-fabriek is er alleen voor het MKB en start-ups. Het toegangsbeleid van EuroHPC zegt het letterlijk: de toegang voor industriële innovatie is "open and free-of-charge to AI SMEs (including startups) for innovation purposes. Other industrial applications can benefit from pay-per-use commercial access."
MKB betekent hier de Europese definitie: minder dan 250 medewerkers en een omzet tot €50 miljoen of een balanstotaal tot €43 miljoen. Een bedrijf van 300 medewerkers betaalt dus. EuroHPC kan tot 20% van de capaciteit commercieel aanbieden, tegen een prijs die is afgeleid van de aanschaf- en exploitatiekosten en "aligned with commercial offerings of the Hosting Entity". Een openbare prijslijst is er niet. Je vraagt een offerte aan.
De Nederlandse AI-fabriek hanteert dezelfde lijn. Volgens de eigen veelgestelde vragen is gebruik "in principe kosteloos" voor "in het bijzonder het innovatieve mkb" voor training en R&D, en geldt de rekentijd als staatssteun. Zodra een model commercieel wordt ingezet, hoort het naar een productieomgeving te verhuizen.
Welke toegangsvormen zijn er en wat zijn de voorwaarden?
EuroHPC kent drie toegangsvormen voor industriële innovatie, met verschillende omvang en doorlooptijd:
| Toegangsvorm | Omvang | Doorlooptijd | Looptijd |
|---|---|---|---|
| Playground | instapniveau, volgens de Nederlandse AI-fabriek tot 5.000 GPU-uur | toegang binnen 2 werkdagen | 1 tot 3 maanden |
| Fast Lane | tot 50.000 GPU-uur | goedkeuring binnen 4 werkdagen | maximaal 3 maanden |
| Large Scale | meer dan 50.000 GPU-uur | goedkeuring binnen 10 werkdagen na een sluitingsdatum, twee keer per maand | 3, 6 of 12 maanden |
De voorwaarden zijn voor een bedrijf belangrijker dan de omvang. Uit de Terms of Reference van de toegangscalls:
- Data en modellen blijven van jou, en MKB-bedrijven mogen de resultaten commercieel gebruiken.
- Je publiceert de resultaten, behalve vertrouwelijke delen, en vermeldt EuroHPC. Binnen drie maanden na afloop lever je een eindrapport, dat EuroHPC na een jaar mag publiceren.
- Bij Large Scale hoeft het MKB het getrainde model zelf niet openbaar te maken, wel een rapport over de resultaten.
- Aanvragen zijn in het Engels, alleen voor civiel gebruik, en het project moet aan de AI-verordening voldoen.
- Er zijn geen verlengingen of extra uren. Gebruik wordt maandelijks gemonitord en structureel onderverbruik leidt tot korting op je toewijzing.
Daarnaast is de vraag groot. Op de pagina's van EuroHPC staat op 9 oktober 2026 dat MareNostrum 5 en de JUPITER Booster tijdelijk niet beschikbaar zijn voor Fast Lane, en MareNostrum en LUMI-G niet voor Large Scale, "due to exceptionally high demand".
Hoe een aanvraag in de praktijk loopt, beschrijft de AI-fabriek aan de hand van het eerste Noord-Nederlandse MKB-bedrijf dat toegang kreeg. De eerste aanvraag, waarin het maximum werd gevraagd, werd "heel resoluut afgewezen". En de aanvraag vroeg om inzicht in de programmacode, wat volgens het bedrijf voor het MKB niet vanzelf spreekt. Reken dus op een onderbouwde aanvraag en op openheid over je aanpak.
Tijdwinst
Bespaar 16 uur per week op een EuroHPC-aanvraag voorbereiden en de rekenbehoefte van een trainingsproject onderbouwen
Hoeveel rekenkracht heeft jouw project eigenlijk nodig?
De meeste bedrijven die een eigen model willen, hebben geen supercomputer nodig. Wat ze willen, is een bestaand open-weight model aanpassen aan hun eigen taken, en dat kost uren, geen maanden. Drie ijkpunten, omgerekend met de publieke prijs van OVHcloud van €2,80 per uur voor één H100-GPU (exclusief btw, oktober 2026):
| Taak | Rekenbehoefte | Indicatieve kosten bij huur |
|---|---|---|
| Een open-weight model finetunen met QLoRA | in het QLoRA-onderzoek 24 uur op één GPU, voor een model van 65 miljard parameters | 24 × €2,80 ≈ €67 |
| Maximale Fast Lane-toewijzing | 50.000 GPU-uur | 50.000 × €2,80 = €140.000 |
| Een 8B-model vanaf nul pretrainen | 1,46 miljoen H100-uur voor Llama 3.1 8B | 1,46 mln × €2,80 ≈ €4,1 miljoen |
De bronnen voor de eerste en de laatste rij zijn het QLoRA-artikel van Dettmers en anderen en de modelkaart van Llama 3.1. De kosten zijn indicatief: een echt project draait meerdere experimenten, en de GPU-prijzen stijgen. Nebius verhoogde per 1 oktober 2026 de prijs van een H100 van $3,85 naar $4,50 per uur.
De tabel laat zien waar de AI-fabriek zin heeft. Een finetune van een model voor één taak huur je voor de prijs van een lunch. Een model vanaf nul trainen doet een bedrijf van 50 tot 500 medewerkers niet. Daartussen ligt het werk waar de AI-fabriek voor bedoeld is: een model doortrainen op een groot domeincorpus, zoals tienduizenden contracten of technische dossiers, of een groot model distilleren naar een klein model met veel experimenten en grote hoeveelheden synthetische trainingsdata. Dat zijn projecten van duizenden tot tienduizenden GPU-uren, waar een gratis toewijzing al snel tienduizenden euro's scheelt.
Wanneer is de AI-fabriek niet de juiste keuze?
De AI-fabriek is niet de juiste keuze als je een model in productie wilt draaien. De fabrieken zijn bedoeld voor ontwikkeling in de, zoals het kabinet het noemt, pre-competitieve fase. Het dagelijks beantwoorden van vragen van medewerkers of klanten, de inferentie, hoort op je eigen hardware of bij een Europese cloudaanbieder. Wat daarvoor nodig is, staat in AI-hardware voor bedrijven.
Ook in deze gevallen kun je beter huren of kopen:
- Je bent geen MKB. Dan betaal je bij EuroHPC een prijs die je pas na een aanvraag hoort, met dezelfde aanvraagprocedure. Een Europese aanbieder met een openbare prijslijst is dan voorspelbaarder.
- Je kunt de resultaten niet publiceren. Een rapport over je aanpak en resultaten wordt openbaar. Voor een model dat je concurrentievoordeel is, moet je goed nagaan wat je als vertrouwelijk kunt aanmerken.
- Je project past in een dag op één GPU. De aanvraagtijd is dan groter dan de rekentijd.
- Je hebt het binnen een paar weken nodig. De grote machines zijn vol, en de Nederlandse machine draait pas in 2028.
Voor gigafabrieken, de grotere commerciële variant waar Europa nu een call voor heeft uitgezet, kun je als Nederlands bedrijf niet op de overheid rekenen. Het kabinet schreef op 31 maart 2026 dat er "binnen de huidige begroting geen ruimte" is om rekencapaciteit bij een gigafabriek in te kopen. Volgens de AI-fabriek meldt Nederland zich ook niet als vestigingsplaats.
Hoe past dit in een strategie voor lokale AI?
De AI-fabriek is een middel voor één fase van een lokaal AI-traject: het moment waarop je een model maakt dat beter is in jouw taak dan wat je kunt downloaden. Voor de meeste bedrijven komt die fase pas nadat een bestaand open-weight model met goede retrieval op je eigen documenten niet genoeg blijkt. Wanneer een eigen AI-model trainen loont en wanneer niet, hebben we apart uitgewerkt, net als de rol van Nederlandse modellen zoals GPT-NL.
Het volledige plaatje, van modelkeuze tot beheer, staat in onze gids over lokale AI voor bedrijven. Wil je weten of jouw project in een gehuurde GPU past of een EuroHPC-aanvraag waard is, dan rekenen we dat met je door binnen lokale AI.